Моето „фланерско” Скопје

Поимот „flâneur” за „шетачот“ кој, без посебна цел, долго и бавно шета, се воведува во првата половина на дваесеттиот век. Фланерот фланира од чисто задоволство во шетањето низ градот, затоа што овој вид љубопитност за околината е секогаш урбан феномен. И не се работи за талкање од непознавање на градот, како што се случува кога сме во непознат град. Се работи за задоволството во безгрижното препуштање на шетањето низ својот, и низ секој од нас љубен туѓ град, во кој сме биле многупати, па го доживуваме како свој. Фланирањето е естетска, медитативна дејност. Сепак, за мене овојпат е поинтересен аспектот на фланирањето низ градот во кој сме го поминале целиот живот, бидејќи го познаваме секој негов агол.

Фланерот во дваесеттиот век се поврзува, пред сè, со Париз. За овој култен поим многу придонесе германскиот филозоф Валтер Бенјамин, кој во делото посветено на пасажите – покриените улици со монденски продавници во Париз од 19 век, „Das Passagen-Werk“, го опиша животниот став на фланерот. Во духот на париските монденски, но и комерцијални пасажи, Бенјамин го препозна духот на модерниот капитализам. Самиот наслов е повеќесмислен, зашто е шифра за незавршеност, која станала и фактичка, бидејќи војната и обидот да емигрира го спречиле Бенјамин да го доврши делото. Тоа што ова дело остана само како збирка од забелешки, шифровито одговара и на смислата на пасажите. Тие беа премин од крутиот високограѓански стил во модерниот, лежерен стил на дваесеттиот век. Во него фланерот не е цврсто определен со припадност на сталеж. Тој е слободен уживач на градот, на модата, на архитектурата, на скриените катчиња кои чуваат за секого „скришно писмо“. Бенјамин говори за „историски реминисценции“ што фланерот ги препознава во пасажите. Неговиот фланер е молчалив, но таа молчаливост е доволно гласна за да ги разбуди улиците од замреноста. Всушност, шетањето на фланерот е интровертен процес и слика, иако се распламтува во мигновената средба со одредена улица и со спомените поврзани со неа.

Духот на Скопје во емотивната архива

Моето „фланерско“ доживување на Скопје, во кое живеев од втората до триесет и третата година, стана уште посилно откако го напуштив. При секоја моја посета се враќав во него со силна желба да го разбудам духот на времето на Скопје што се наоѓаше во мојата емотивна „архива“.

Секако, Скопје немаше пасажи слични на париските, но отсекогаш беше град на модата. Тоа значи дека парискиот дух беше присутен на скопското „корзо“. Италијанскиот израз „корзо“, кој значи и парада, е поблиску до духот на Скопје од седумдесеттите, зашто, за разлика од фланерот во Париз, на скопското корзо шетачот не „штрафташе“ угоре-удолу по улицата како самотник. Скопското корзо беше израз на духот на медитеранските градови. Шетачот на корзото не ја бараше мисловната осаменост во средбата со градот. Напротив, тој шеташе најчесто во друштво, во толпа – за да биде виден од другите, а и тој да ги види оние што парадираат покрај него.

Таа магија на скопското корзо беше романтиката на една младост со скромни џепарлаци, која не можеше да си дозволи да седне во некој од рестораните околу поранешниот плоштад. Впрочем, и тој плоштад порано беше реминисценција на италијанската „пјаца”. Скопското корзо беше пулсот на скопското чувство за животот, сѐ до доцните седумдесетти. Во мојата младост, траекторијата на корзото беше на платото пред славниот „Кенан“, на тротоарот пред некогашниот „Хотел Македонија“ и во една малечка споредна уличка која водеше кон денешната „Пошта“. Кога околу 19 часот ќе стигневте, облечени со најновата модерна облека, купена во Трст, среде тој џагор од млади луѓе, мислевте дека се наоѓате во срцето на светот.

Урбанистичкиот развој и губењето на духот на Скопје

Дали еден град е метропола не зависи само од архитектурата, туку и од специфичното чувство за живот во тој град. Според мене, тоа чувство во Скопје го уништи модерната градежна мафија, која од градот направи своја „волшебна лабораторија“ за брзи пари, а тој аждер денес го меле и го менува градот, бришејќи ги сите траги од писмото на скопското минато. Новото би требало, по сите естетски критериуми, да биде најмодерното, но и највнимателното.

Новото не руши сè старо, туку да се прилагодува во симбиоза со него. Тоа значи дека не смее насилно да настапува кон минатото, кон скриеното писмо на градот, туку треба да ја зачува неговата аура. Напротив, таму каде што во седумдесеттите се наоѓаше нашето корзо во Скопје, денес е сменет и текот на улиците. Таму не мириса на младешки парфеми, туку најчесто на измет, зашто, како што ми кажа еден пријател, била направена грешка во одводната канализација под хотелот на некој македонски олигарх. На тоа место не сакате да талкате без цел, за да уживате во спокојот на улиците кои само вам ви ги отвораат своите скришни значења, зашто вие го поседувате клучот на спомените.

Неодамна починатиот македонски сликар Илија (Илчо) Пенушлиски во едно интервју рече дека повеќе не одел на плоштадот во Скопје, неговиот роден град, кој му го „украл“ новиот лик на Скопје. Илчо беше фланер во најубавата смисла на зборот, не само затоа што добро го познаваше Париз. Тој самиот беше израз на префинето скопско чувство за животот. Тоа чувство не беше замисливо без интересот за современата уметност, за филмот и за музиката. Не знам дали денес може да ви се случи, талкајќи, како што ми се случуваше мене во Скопје, одејќи во доцните седумдесетти од универзитетот кон плоштадот, да откриете двајца вљубеници во филмот, седнати во некое кафуле на кејот, во разговор за филмот. Со таква страст, небаре се наоѓаат на некој париски булевар и седат во прочуеното бистро каде што седел и Сартр. Такви, на пример, беа Илчо и Стево. Стево Црвенковски.

Носталгија за старото Скопје и исчезнатите градски ритуали

Откако во 1984 година дефинитивно се преселив во Германија, секоја пролет и лето, кога ги посетував родителите, станував фланер во моето Скопје. Шетав без цел на оние места кои за мене имаа богатство од значења. Уште можев да го почувствувам мирисот на книгите од седумдесеттите, кои ги купував во книжарницата „Култура“. Уште кваката на старата дрвена, застаклена врата чкрипеше гласно, како да се радуваше што сум пак во Скопје. Уште само штиците од стариот дрвен под под нозете ми одговараа тивко, кога на регалите трагав по најнови книги. Таа книжарница тогаш беше вистинска архива на спомени. Денес, за жал, тие траги во неа се „избришани“ засекогаш. Таму нема барем едно малечко катче со старите регали, каде што фланерот како мене ќе се повлече во молк.

Пред некоја година се обидов да фланирам без цел во околината на Поштата. Таму сега владее само суровиот дух на непочитување на архитектонските дострели на постземјотресното Скопје. Притоа, не е тажно само тоа што на скопјаните како Илчо им беше „украдено“ нивното Скопје, туку и фактот што ова Скопје го менува и естетското чувство за животот кај младите. Невкусот и грдоста на евтините градби го затвораат видикот, зашто се како џинови кои секој миг можат да се урнат врз улицата. Скопските шетачи денес се нервозни, груби и фрустрирани, иако, веројатно, не се свесни за тоа. Да не заборавиме дека секој од нас што го доживеал земјотресот во 1963 година знае дека можевме да се ослободиме од стравот само затоа што постземјотресното Скопје беше пространо и пријатно за окото. Сега високите згради кај шетачот будат клаустрофобија, бидејќи за такви џиновски градби среде град се потребни широки авении. Тие на окото му нудат доволно простор кон градбите за да се чувствува пријатно и заштитено. Скопје за фланерот како мене навистина ја изгуби душата, па затоа денес минувам по неговите улици небаре сум во непознат град. И брзам да се приберам дома…

Кица Колбе