ООН предупредува на глобална трка за критични минерали, Македонија сè уште не го користи бакарот од Иловица
Критичните минерали стануваат еден од најважните ресурси на 21 век, а државите што располагаат со нив сè повеќе ја препознаваат нивната економска и геостратешка вредност. Во најновата анализа на Телото на Обединетите Нации за трговија и развој (UNCTAD) се наведува дека побарувачката за овие суровини продолжува забрзано да расте поради развојот на зелената енергија, електрификацијата и дигиталната трансформација.
Според извештајот, кој се повикува на анализи на Меѓународната енергетска агенција, до 2040 година глобалната побарувачка за бакар ќе порасне за околу 28 проценти. Македонија располага со значајни резерви токму од овој минерал, а најголемиот потврден потенцијал се наоѓа во Иловица.
Според геолошките истражувања, таму се предвидува експлоатација на околу 10 милиони тони руда годишно и просечно производство од околу 16.000 тони бакар, со работен век на рудникот од околу 23 години. Сепак, проектот сè уште не е реализиран, додека во минатото отпор имаше и кон други рударски инвестиции во земјата.
Во меѓувреме, светот засилено ги поттикнува инвестициите за ископ на минерални суровини. Според телото на ООН, посилната меѓународна соработка е од суштинско значење за да се обезбеди дека трговијата ги поддржува земјите во развој кои се богати со критични минерали, а истовремено и глобалната транзиција кон нискојаглеродна, дигитална економија.
„Рударството е капитализирано и се карактеризира со долги рокови на испорака, ограничувајќи ја краткорочната сигурност на снабдувањето и оставајќи ги концентрираните синџири на снабдување изложени на геополитички ризици“, наведува UNCTAD.
Понатаму се додава дека владите ширум светот забрзано ги усогласуваат трговските политики поврзани со критичните минерали со пошироки стратешки цели, кои се однесуваат и на отпорноста на синџирот на снабдување, националната безбедност и индустриската конкурентност.
„Пошироката слика е јасна: во услови на зголемена побарувачка и растечко стратешко значење на критичните минерали, владите што имаат контрола врз овие материјали се сè повеќе свесни за нивната моќ и активно ги интегрираат инструментите на трговската политика во своите алатки за да придобијат поголема домашна вредност преку преминување од извоз на суровини кон преработка и производство, како и преку користење на ограничувања на извозот за промовирање на националните стратешки цели“, се истакнува во извештајот.
Истражувањето на UNCTAD покажува дека од 2022 година, билатералните партнерски договори за ископ и трговија со критични минерали масовно се потпишуваат низ целиот свет, што го одразува растечкото значење и важност на минералите.
„Одредена група на големи економии го предводат ова трговско преговарање. Европската Унија, Соединетите Американски Држави, Индија, Канада, Индонезија и Јапонија склучија договори за минерали со широк спектар на земји, генерално покажувајќи ограничено преклопување во нивните партнерски мрежи и сугерирајќи широк и конкурентен напор за обезбедување на пристап и влијание низ различни региони. Меѓу 73-те партнерски договори анализирани од UNCTAD, 27 се помеѓу развиена земја и земја во развој, 26 се само помеѓу развиени земји и 20 се само помеѓу земји во развој“, се додава во извештајот.
Телото на Обединетите Нации нагласува дека Европската Унија ја обликуваше неодамнешната политика преку Законот за критични суровини, кој поставува цели за 2030 година за домашен ископ, преработка и рециклирање на стратешки минерали. Европската Унија, исто така, го зајакна надворешниот ангажман преку стратешки партнерства, со 15 потпишани договори. Во 2025 година, Европската инвестициска банка усвои нова иницијатива фокусирана на критичните минерали, вклучувајќи финансирање од 2 милијарди евра за поддршка на целите на Законот за критични суровини.
