Посна чорба со штавел

Имав намера да напишам колумна на друга тема, кога случајно ја прочитав мислатa на прочуениот, прекрасен швајцарско-германски глумец Бруно Ганц (Bruno Ganz, 1941-2019), познат по ненадминатата улога на ангелот во филмот на Вим Вендерс (Wim Wenders) „Небото над Берлин” ( „Der Himmel über Berlin”) од 1987. Ганц, имено, вели дека „само тоа што од детството сме го спасиле, е веројaтно најдоброто што го имаме“. Со спасување тој мисли на спасување од заборав. Што значи, се работи за сознанијата од детството кои сме ги сочувале во паметењето и во нашиот живот на возрасни.

Значењето на природата

Оваа мисла на Бруно Ганц најпрецизно го изразува сознанието кое постојано ме обземаше минатата недела, додека ја гледав природата која раскошно се буди во келнските дворови, паркови и околни шуми. Има делови од Келн, во кои понекогаш ми се чини дека сум се вратила во детството во Скопје.  Oсобено во еден дел од квартот Линдентал.

Таму, каде што завршува урбаноста и започнува големата шума-парк Декштајн ( Deckstein), има стара колонија од малечки ниски куќарки со градини, кои Германците ги викаат „Шребер-градини“, (Schrebergärten).Името го добиле во спомен на лекарот, ортопед од Лајпциг, Даниел Шребер (Daniel Schreber). Тој на крајот на деветнаесеттиот век го истакнувал значењето на играта на децата во природата. Од првите парцели за игра на децата во големите германски градови, потоа настанале малечки градини со куќарки за престој на целата фамилија. Во големите индустриски градови обичните луѓе немале куќи со градини, затоа за скромни средства можеле да изнајмат, најчесто на крајот на градот, таква зелена парцела со градина, за да се занимаваат со градинарство и овоштарство. Минатата недела, додека со кучето минував низ една таква колонија со многу стари градини, ми се пристори дека тие во мене го будат погледот со кој го гледав будењето на природата во раното детство во Скопје, кога уште не одев во училиште.

„Скриеното писмо”

Тоа што ги разбуди во мене старите слики од Скопје на крајот на педесеттите беше неверојатната сличност на тие ниски куќарки, ѕидани и доѕидувани невешто и скромно, со куќите на крајот на Скопје, во пределот околу стариот „Млин- Куманово”, каде што го поминав најраното детство. Погледот на детето во мене не го разбуди сликата на куќарките, туку речиси микроскопскиот ракурс на детето врз земјата, врз тревата и врз првите билки, растенија и цвеќиња што пркнуваат и растат со голема брзина со првите сончеви денови во раната пролет. Ми стана јасно дека тоа е оној поглед кој германскиот филозоф Валтер Бенјамин (Walter Benjamin, 1892-1940) го нарече „физиогномиски поглед” врз нештата. Тоа е поглед кој трага да го прочита во предметите, во појавите, во луѓето и во нивните погледи, во фотографиите, во приказните и сликите на градските простори „скриеното писмо”.

Децата, поради нивната ниска става, во детството светот го доживуваат најнапред во непосредна близина со земјата. Затоа ги забележуваат и најситните нешта, невидливи за возрасните. Тоа е светот што пред нивните очи во пролетта почнува да се разбудува од зимската замреност и мртвост, како вистинско чудо кое најчисто го доживуваат само децата. Тие немаат во „џебот” готови рационални објаснувања за природните појави и за годишните времиња, туку секое годишно време ги изненадува како чудо, затоа што тие уште немаат чувство за одминувањето, но и за циклусот на времето, па не можат да си замислат дека по долгата зима одеднаш ќе дојде пролетта.  Токму тој детски поглед на зачуденост пред чудото на природата во пролет во некогашното Скопје, се разбуди ненадејно во мене во моето келнско секојдневие. Затоа што во овој милионски град има уште стари, прастари градини, со здравец и со киселец, со перуники и со стари гнезда од зумбули, со стари дрвја на дуњи и на мушмули.

Крај малечките патеки во паркот Декштајн, деновиве, кога православните христијани се наоѓаат на средината од Велигденскиот пост,  го чувствувам постојано крај мене присуството на прабаба ми по мајка. Нашата мудра баба Софка Шарина, со која постојано во раната пролет шетав низ ливадите и крај многуте јазови за наводнување на нивите на крајот на Скопје. Крај јазовите растеа првите билки и дивиот зеленчук. Прабаба ми речиси постојано постеше, затоа што од месото пробуваше само малечок залак, „колку за орес”, колку да вкуси, велеше. Денес сум сигурна дека тоа го чинеше за да има доволно за нас, децата. Во пролет, за време на постот, но и по него, одев со неа крај јазовите и падините во потрага по штавел, кој таа го викаше „шчевел”. Денес дознав кое е неговото латинско име: Rumex acotosa. Некаде прочитав дека тој се нарекува и киселец, но шчевелот на прабаба ми беше поблизок во вкусот со спанаќот, а киселецот беше поинаков и според изгледот на лисјата. Денес дознав дека на штавелот му се припишуваат и лековити својства. Впрочем, прабаба ми ги познаваше својствата на сите растенија, но особено на лековитите билки. Таа беше искусна бабица, која ги знаеше и рецептурите за лековити балзами од билки. Ги собираше во раскошната природа во околината, небаре беше дома, во Бапчор.

Најсвежиот штавел во пролетта

И додека мислев на тоа, мојот поглед пак беше тој на шестгодишното девојче, па затоа ја гледав јасно бистрата студена вода во јазот, белите камчиња на дното. Ја чувствував рапавата кожа на раката на прабаба ми, која цврсто ме држеше кога минувавме преку лизгави ритчиња крај водата. Таа ме учеше кои лисја се најсвежи и најубави. Мојот физиогномиски поглед во трагањето, заедно со прабаба ми, по најсвежиот штавел во пролетта, во Велигденскиот пост, за мене го крие писмото на нејзиниот побожен живот, кој таа никогаш не го пројавуваше пред другите. На својата длабока возраст, зашто почина на 97 години, таа се правеше „помала и од најмалите”, зашто за неа на прво место беа децата. Кога ќе ја зготвеше посната чорба со штавел, прво ни даваше да ја вкусиме ние, правнуците. Затоа вкусот на нејзината посна чорба со штавел го запаметив како најскапоценото сеќавање од детството. Сета нејзина храна беше скромна, како што беше и самата, но сите ја препознаваа силината на нејзината личност. А кога неколку години пред смртта повеќе не стануваше од креветот, сите, сепак, ја поздравуваа како да беше кралица. Таа и баба ми, нејзината ќерка која се грижеше за неа, стануваа пред сите други, а кога ќе поминев пред училиштето кај нив, прабаба ми Софка веќе седеше на креветот врз старото волнено ќебе, облечена во црниот фустан и волнените чорапи толку достоинствено, небаре седеше на престол.

Се‘ во нејзиниот скромен живот блескаше со некоја тајна светлина за која дури сега насетувам кој беше изворот. Нејзината силна љубов за Бога и за секој човек што доаѓаше кај нас. Непознатите гости веднаш ги викаше во одајата кај себе и ги поздравуваше срдечно, со прегратка, држејќи ги потоа сето време, со двете раце, рацете на гостинот. А тој, восхитен, и‘ ја раскажуваше сета своја животна приказна, затоа што никој не можеше да остане рамнодушен пред нејзината благост, праведност и силна вера. Тој благ поглед на очите на прабаба ми Софка зад дебелите стакла на очилата, го гледав деновиве во првите диви синолички. Ја слушав како се смее поради мојата детска радост, додека ја откинував кревката стеблинка на синоличката. А јас и сега го слушам нејзиниот рапав глас кој ми раскажува дека најголемите и најмиризливите синолички растеле во бапчорските ливади, на Вичо планина. Каде што растел и најсочниот и најблагиот штавел, за највкусната посна чорба. Денес знам дека ритуалите на прабаба ми беа еден особен вид молитва и паметење на  животот што го беше изгубила со војната и бегството.  Затоа е толку важно да се сочува природата во старите градски градини, како овие во Келн, затоа што само тие ни го покажуваат „скриеното писмо” на минатите животи. Сега мојот детски поглед, кој секоја година се буди пред чудото на природата во раната пролет, е мојата молитва за спокој на душата на прабаба ми Софка Шарина, најхаризматичната личност во моето детство. Таа ми го покажа „физиогномискиот поглед” врз нештата пред да ги прочитам книгите на филозофот Валтер Бенјамин. (dw)