„Sentimental Value“:  Го даваме она што го немаме

Филмот „Сентиментална вредност“ на Јоаким Трир зборува за тоа дека дарот е можен само доколку oстане вон економијата на размената. Со други зборови, дарот подразбира да го даваме она што го немаме. Она што не е наше. Што значи тоа?

Накратко, за оние кои сè уште не го имаат гледано филмот, Sentimental Value (Режија: Јоаким Трир. Сценарио: Јоаким Трир, Ескил Фогт; Норвешка, 2024) ја следи повторната средбa на таткото и неговите возрасни ќерки. Таткото, филмски режисер, по долго отсуство се обидува повторно да воспостави однос со семејството, но и да ја оживее својата филмска кариера. Ќерките се враќаат во односот со таткото од различни позиции: едната од дистанца и прекин, другата од близина и континуитет. Сепак, и двете остануваат врзани за истиот семеен распоред во кој улогите одамна се доделени, а искуствата никогаш не се целосно искажани. Семејната куќа во која се одвива средбата станува значајна како место каде што се одвивала историјата на семејството. Но, тоа не е приказна што може едноставно да се раскаже; повеќе станува збор за прикажување на структурата на односите која и понатаму ја обликува сегашноста. Приказната за семејната куќа не е приказна за просторот, туку за присуството. Куќата, во овој случај, е она што памети, реагира, трпи.

Овој почеток веднаш ја поставува онтолошката рамка на филмот: нештата не се неутрални, просторите не се празни, а животот не се појавува без начинот на кој е инсцениран, поставен на сцена. Куќата е жива затоа што е сцена. Не затоа што чувствува, туку затоа што овозможува појавување и одигрување на настани, односи, улоги. Таа не сведочи само за она што се случило, туку воспоставува распоред во кој она што се случило може да се повторува. Кој зборува, кој молчи, кој го носи товарот, кој останува. Семејството, во таа смисла, е театар на животот – место на кое идентитетите не се избираат, туку се доделуваат, на кое искуствата не само што се живеат, туку и се изведуваат, одигруваат, често без свест дека би можеле да бидат изведени поинаку.

Вишок на минато

Сентименталната вредност од насловот на овој филм не упатува на емотивна приврзаност, ниту на топлината на сеќавањето, туку на врзаност за одредена сцена – за улога, за распоред, за начинот на појавување на минатото. Сентименталното овде не е вишок на емоција, туку вишок на минато. Минато кое останало заробено како траума, кое не можело да стане искуство. Нешто има сентиментална вредност тогаш кога не може да се отфрли, па не може ниту да се интегрира. Со други зборови, кога веќе не е активно присутно, но продолжува да управува со сегашноста. Тоа е форма на врзаност која не создава однос.

Ова е филм за театралноста на животот.

Тука вреди дискретно да се потсетиме на увидот на Семјуел Вебер, имено дека поимот театралност не означува лага или неавтентичност, туку услов за појавување на нешто. Она што не може да се постави, повтори или изведе во некаква форма, не може да стане искуство. Без дистанца, без поместување – без она што Вебер го нарекува изместување – не постои реалност, туку само преплавеност. Сентименталната вредност настанува токму таму каде што тоа изместување е блокирано. Каде што сцената се повторува, но не се преместува, не го менува своето место. Каде што траумата постојано се игра, но никогаш не ја добива дистанцата што би ѝ овозможила да стане искуство, а не судбина. На тој начин повредата престанува да биде настан и станува улога.

Изместувања

Не станува збор за крај што ја затвора приказната, туку за крај што го менува режимот на појавување. Повеќе не се прашуваме што се случило, туку како она што се случило може да се појави поинаку. Не за да биде поубаво, туку за да биде возможно. На крајот, сè се собира во еден гест на таткото. Гест кој лесно се чита како искупување, но е поризичен од тоа – тоа е чин во кој љубовта се појавува како дар. Дарот, во деридијанска смисла, е можен само доколку излегува надвор од економијата на размената; со други зборови, дарот подразбира да го даваме она што го немаме. Она што не е наше. Татковиот гест токму тоа го прави. Тој не нуди вистина за минатото и не се обидува да го исправи. Тој воведува изместување, поточно, искуството го преместува во друг режим на појавување.

Траумата повеќе не се појавува како апсолутна непосредност, туку како нешто што може да се изведе, повтори и сподели. Тоа изместување не создава лага. Тоа создава реалност.

Во таа смисла, реалноста во овој филм не е она што се случило, туку она што може да се изведува, а притоа да не го разори животот. Реалноста не е однапред дадена; таа се конституира во дистанцата, во повторувањето што не е идентично.

Завршниот чин на филмот се состои од татковиот гест што доаѓа доцна и без спектакл. Тој не нуди објаснување, не изговара исповед, не бара прошка. Не се обидува да го објасни минатото, туку овозможува поинаков однос кон тоа минато. Тој на ќерката не ѝ нуди ново значење на она што се случило, туку можност повторно да се сретне со сопственото искуство во поинаков режим – со дистанца што не ја брише болката, но ја прави поднослива.

Дар на љубовта

Дарот на љубовта во филмот не е насочен кон помирување, ниту кон „затворање“ на семејната приказна. Тој е упатен како можност за ослободување од една единствена верзија на себеси. Таткото не ѝ ја дава вистината, затоа што вистината не би променила ништо. Тој го дава она што нема право да го поседува, но може да го понуди – време, дистанца нова сцена во која минатото повеќе не мора да биде апсолутно.

Затоа крајот на филмот е тивок. Без катарза. Без затворање. Како и куќата од почетокот на филмот, сцената останува отворена – само што сега веќе не е единствената која е замислива.

Ако реалноста е она што може да биде, тогаш љубовта во Sentimental Value дозволува да не останеме заробени во она што сме. И тоа не нужно за да станеме некој друг, туку за она што ни се случило да не ги одредува засекогаш границите на нашето постоење.

Во таа смисла, љубовта не го потврдува идентитетот, туку го раздвижува. Не ја зацврстува вистината, туку ѝ ја одзема нејзината насилна конечност. Љубовта, значи, не го поправа минатото, туку создава услови минатото да не биде судбина. И токму тука, во тоа тивко изместување на сцената и реалното, филмот го наоѓа својот крај – не како разрешување, туку како можност животот, иако ранет, да остане живлив.

Јелисавета Благојевиќ

Превод: Лени Фрчкоска

Извор: Време