Укинување на преодната влада: рецепт за враќање на заробената држава

Пржинската, односно преодната влада, беше воведена како вонреден политички механизам, но нејзината суштина е институционална: да ја ограничи моќта на власта во моментот кога таа е најискушена да злоупотребува – пред и за време на избори. Наместо да се гледа како каприц на една опозиција или друга, овој модел треба да се чита како признание дека државата е структурно слаба, институциите зависни, а демократијата кревка. Укинувањето на преодната влада во такви услови значи укинување на единствениот формализиран осигурувач против концентрацијата на моќ.

Контрола врз државниот апарат во изборен режим

Суштината на пржинскиот модел е проста: во моментот кога власта влегува во изборен режим, дел од клучните ресори ѝ се „откинуваат од раце“ и се даваат на опозицијата. Министерството за внатрешни работи, ресорите поврзани со социјални трансфери и дел од извршните овластувања добиваат вградена контрола – не како гест на добра волја, туку како принуден баланс. Во земја со департизирана администрација и независни надзорни тела, ова би било вишок. Во земја во која партијата на власт реално управува со полицијата, инспекторатите, претпријатијата и голем дел од медиумите – тоа е минимум.

Укинувањето на преодната влада би значело власта да влезе во изборен циклус со непречен монопол врз полицијата, администрацијата, локалните структури и јавните ресурси. Тогаш сите познати практики – притисоци врз вработени, „партиски списоци“, закани, условени вработувања и договори – не би имале ни формална противтежа. Пржинскиот модел не ги спречува магично, но воведува ризик и цена за нивната употреба. Без тоа, цената станува минимална, а исплатливоста на злоупотребите – максимална.

Со укинување на техничката влада опозицијата има рационална причина да не им верува на изборите

Еден од најпотценетите аргументи за преодната влада е психолошко-политичкиот: довербата. Во услови на заробена држава и длабока поларизација, опозицијата и дел од јавноста немаат никаква основа да веруваат дека власта нема да ги „намести“ изборите ако може. Пржинската влада, со сите свои ограничувања и импровизации, делува како последен гарант дека барем дел од процесот е под двострана контрола. Тоа не е идеална демократија, туку механизам за да се избегне нејзиното целосно поткопување.

Ако овој механизам се укине без да бидат изградени реални, независни и силни институции (судство, антикорупциски тела, регулатори, професионална администрација), тогаш опозицијата има рационална причина да не им верува на изборите. Логичниот следен чекор е бојкот на институциите, радикализација на протестите и враќање на политичката борба на улица. Токму оваа динамика ја роди пржинската влада – и нејзиното укинување под исти услови ја враќа земјата во пред-пржинската криза, само со уште помалку механизми за деескалација.

Не е време за гасење на механизмите на контрола

Теоретски, преодните и техничките влади се „кревачки мост“: привремени конструкции што ги штитат институциите додека демократијата не стане доволно силна сама да се брани. Но мостот се дига дури кога браната е готова, не додека бетонските столбови сè уште се на арматура. Во Македонија, заробеноста на институциите, клиентелизмот и партизацијата не се исчезнати аномалии, туку дел од основниот политички код. Затоа укинувањето на пржинскиот модел сега не би значело нормализација, туку разоружување пред актери со огромна, слабо контролирана моќ.

Ако се сака сериозна дискусија за „живот после пржинската влада“, таа мора да почне од спротивниот крај:

– департизација и професионализација на администрацијата;

– независно и функционално судство и обвинителство;

– реално силни и заштитени надзорни тела;

– јасни механизми за санкционирање на злоупотреби на јавни ресурси во кампања.

Додека овие предуслови не станат реалност, преодната влада не е луксуз, туку последна институционална брана. Укинувањето во ваков контекст е политички акт со јасна последица: враќање на авторитарните рефлекси на системот, само овојпат без вграден осигурувач.