Јанез Јанша – враќање на отпишаниот

Јанез Јанша е феномен на словенечката политика. Тој беше министер за одбрана во првата независна словенечка влада во 1991 година, а сега повторно се наоѓа на премиерската функција – по четврти пат.

Назначен на 22 мај, Јанша веќе предизвикува контроверзии. Меѓу нив се и прашањата за односот кон лица осомничени за соработка со нацистите кои биле погубени без судење по Втората светска војна, но и актуелните економски политики. Предложените даночни намалувања, според синдикатите, би ги зголемиле нееднаквостите и би им наштетиле на јавните услуги.

Неговата десничарска Словенечка демократска партија (СДС) стабилно освојува околу една четвртина од гласовите на парламентарните избори. За разлика од партиите од левиот центар, СДС е континуирано присутна на политичката сцена повеќе од три децении.

Издржливост, искуство и коалициска математика

Комбинацијата од издржливост, организација и искуство му овозможи на Јанша да формира нова владејачка коалиција, иако СДС заврши втор на парламентарните избори во март, зад центристичко-левичарско „Движење за слобода“.

Стана очигледно дека поранешниот премиер Роберт Голоб немаше доволно политички капацитет да изгради стабилна коалиција. „Тој имаше можност да формира коалиција од левиот центар со дел од десницата, но му недостасуваа вештини за тоа“, изјави Али Жердин, уредник во весникот „Дело“.

„Јанша, од друга страна, е ветеран кој ги знае сите механизми за составување влада“, додава Жердин за ДВ.

Поддршката од крајната десница предизвикува загриженост

Составот на новата влада, одобрен од парламентот на 4 јуни, предизвика изненадување.

Конзервативната „Нова Словенија“ беше очекуван коалициски партнер. Но, демократите од десниот центар, кои претходно се одвоија од СДС, настојуваа да се позиционираат како умерена алтернатива.

Посебно внимание привлече поддршката од крајно десничарската популистичка партија „Ресница“. Нејзиниот лидер Зоран Стевановиќ, иако претходно вети дека нема да влезе во влада со Јанша, ја прифати поддршката од СДС за да стане претседател на парламентот и возврати со поддршка за избор на новиот премиер.

Не е јасно колкаво ќе биде влијанието на „Ресница“, но постои ризик од повлекување на поддршката доколку не се следи нејзината политичка агенда. Партијата се залага за радикални политики – противење на вакцинацијата, референдум за членството во НАТО и скептицизам кон Европската Унија.

Надворешната политика и односите со ЕУ

Со оглед на долгогодишните блиски врски на Јанша со Виктор Орбан, се отвори прашањето дали Словенија би можела да стане нов „непослушен“ фактор во ЕУ.

Сепак, новиот министер за надворешни работи Тоне Кајзер ја отфрла таа теза.

„Европската Унија е основа на нашето политичко и економско окружување. Нема никаква можност Словенија да дејствува како дестабилизирачки фактор“, истакна тој, додавајќи дека првите дипломатски посети ќе бидат во европските престолнини.

Политика на поделби и спорни закони

Иако Јанша најави „стабилен и предвидлив мандат“, потезите на новата влада укажуваат на продолжување на конфронтациската политика. Контроверзниот пакет-закон, кој вклучува даночни намалувања, предизвика жестоки реакции од синдикатите, кои веќе најавуваат иницијатива за референдум.

Истовремено, активисти за човекови права бараат референдум за измените на Законот за парламентарни истраги, предупредувајќи дека тие „отвораат простор за политичко влијание врз институциите“.

Дополнително, силни реакции предизвика законскиот предлог за повторен погреб на лица убиени во повоените одмазди, вклучително и оние обвинети за соработка со нацистите. Предлогот предвидува тие да бидат пренесени на централните гробишта во Љубљана и да се воспостави ден на сеќавање на „жртвите на комунистичкото насилство“.

Градоначалникот на Љубљана, Зоран Јанковиќ, се спротивставува на оваа иницијатива, нагласувајќи дека борците против фашизмот не смеат да се изедначуваат со лица кои биле „заколнати нацисти“. Министерот Кајзер, пак, смета дека станува збор за цивилизациски чин: „Сите жртви заслужуваат гроб. Многумина не добиле судење, па не може едноставно да се означат како соработници“.

Ризик од нова политичка поларизација

Во своето прво обраќање, Јанша ги критикуваше протестите, нагласувајќи дека одлуките треба да ги носат избраните институции, а не улицата.

Сепак, неговата претходна влада (2020–2022) беше обележана со чести протести поради критики за односот кон медиумите, граѓанското општество и миграцијата.

Аналитичарите посочуваат дека словенечкото општество во суштина е центристички ориентирано, иако политичкиот дискурс често се прикажува како длабоко поделен. Првите потези на новата влада испраќаат јасна порака. Отстранувањето на палестинското знаме од владината зграда, како и најавата за отворање израелска амбасада во Љубљана, имаат силна симболична тежина.

Заклучокот е јасен: Јанез Јанша повторно ја презеде власта – и носи политика што повторно може да ја редефинира словенечката политичка сцена. (Dw)