САД го кратат календарот за вакцинација: Скандинавија како модел, Македонија без измени

Американскиот претседател Доналд Трамп на 10 август 2026 година потпиша извршна наредба со која Соединетите Американски Држави го признаваат т.н. „Златен стандард – препораки за вакцинација на деца“ (Gold Standard Childhood Vaccine Recommendations).

Наредбата го намалува бројот на болести за кои се препорачува универзална вакцинација на сите деца од околу 17–18 (според календарот на Центрите за контрола и превенција на болести – ЦДЦ од крајот на 2024 година) на 11. Одлуката ја надградува политиката најавена од министерот за здравство Роберт Ф. Кенеди Помладиот и повторно ги распламти дебатите за научната основаност на имунизациските календари.

Важно е да се нагласи дека федералната власт во САД не пропишува задолжителна вакцинација. ЦДЦ издава препораки, додека мандатите за влез во училиште или градинка ги одредуваат поединечните сојузни држави, со свои списоци на изземања. Извршната наредба сама по себе не ја менува автоматски официјалната шема на ЦДЦ; препораките мора да поминат низ советодавното тело АЦИП и да бидат потврдени од директорот на ЦДЦ. Наредбата ги советува државите да ги разгледаат новите препораки при евентуално ажурирање на своите закони.

Што точно се менува

Според наредбата, универзално препорачаната заштита за сите деца опфаќа 11 заболувања: мали сипаници (морбили), заушки (паротит), рубеола, дифтерија, тетанус, голема кашлица (пертусис), детска парализа (полио), Haemophilus influenzae тип б (ХиБ), пневмококна болест, хуман папиломавирус (ХПВ) и варичела (овчи сипаници).

Вакцините против хепатитис А и Б, менингококна болест (Б и ACWY), ротавирус, сезонски грип и ковид-19 се преместуваат во категории за „ризични групи“ или за „заедничко клиничко одлучување“ меѓу родителите и лекарот. Дел од овие вакцини и претходно не беа целосно универзална препорака (на пр. вакцината против денга е ограничена на деца со претходна инфекција во ендемски области како Порторико; МенБ беше во режим на заедничко одлучување; а препораката за ковид-19 кај здрави деца беше изменета уште претходно). Заштитата од респираторен синцицијален вирус (РСВ) кај новороденчињата во повеќето земји се обезбедува со моноклонско антитело (нирсевимаб), а не со класична вакцина.

Разделување на комбинираната ММР-вакцина

Наредбата предвидува разгледување на разделувањето на комбинираната вакцина против морбили, заушки и рубеола (во САД – ММР, во Македонија – МРП) – која се користи од 1971 година – во три посебни дози администрирани низ одделни посети. Клучен факт е дека моновалентните вакцини против овие три болести во САД повеќе не се произведуваат: компанијата Merck ги прекина одделните компоненти во 2009 година. Повторното воведување би барало повеќегодишен регулаторен процес, нови клинички испитувања и производство. Американската академија за педијатрија (ААП) и производителите укажуваат дека ова би довело до повеќе инјекции и посети, со ризик од одложување на заштитата.

Трамп го образложи потегот посочувајќи дека администрацијата ги признава препораките за „златен стандард“ и дека САД досега отстапувале со тоа што препорачувале повеќе вакцини од повеќето слични развиени земји. Министерот Кенеди Помладиот истакна дека по преглед на доказите САД го усогласуваат календарот со меѓународниот консензус, зајакнувајќи ги транспарентноста и информираната согласност. Контекстот вклучува и претходни измени на АЦИП и судски постапки што ги блокираа дел од поранешните промени.

ЕУ

Одлуката наиде на остри критики од ААП и производителите на вакцини. Тие предупредуваат дека ова намалување доаѓа во момент кога САД се соочуваат со ризик од губење на статусот на земја со елиминирани морбили.

Во Европската Унија не постои единствен задолжителен календар – секоја земја членка ја одредува својата програма според локалната епидемиологија, ресурсите и здравствениот систем. Европската агенција за лекови (ЕМА) и националните власти го спроведуваат строгиот научен процес за безбедност, додека Европскиот центар за превенција и контрола на болести (ЕЦДЦ) нагласува дека разликите меѓу националните програми се очекувани.

Скандинавскиот пример: Зошто Данска е во центарот на вниманието?

Американските власти, вклучително и министерот Кенеди Помладиот, како главен модел го посочуваат данскиот вакцинациски календар. Данската детска програма опфаќа заштита против 10 заболувања (дифтерија, тетанус, голема кашлица, полио, ХиБ, пневмокок, морбили, заушки, рубеола и ХПВ). За разлика од САД, Данска во редовниот календар за сите здрави деца не вклучува универзална вакцинација против хепатитис Б, хепатитис А, ротавирус, варичела, менингокок, ниту против сезонски грип и ковид-19. Новиот американски список од 11 болести не е идентичен со данскиот – САД ја задржуваат варичелата, која Данска ја нема.

Данските здравствени власти (Sundhedsstyrelsen и Државниот серумски институт – ССИ) оваа политика ја засноваат врз строги критериуми за сериозност и исплатливост: вакцина се воведува во универзалната програма само ако болеста претставува висок ризик за трајни последици во конкретното данско население. Истражувачот од ССИ, Андерс Хвиид, објаснува дека одредени вакцини се изоставени не поради безбедносни грижи, туку затоа што болестите „не претставуваат доволно голем проблем таму за вакцините да бидат исплатливи“. Данските научници укажуваат и на превенција од „замор од вакцини“ – свесно воздржување од претрупување на календарот за родителите да не почнат да ги прескокнуваат најбитните вакцини.

Данска има околу 5,9 милиони жители, универзален и бесплатен здравствен систем и развиена мрежа на патронажни медицински сестри. Таквата мрежа овозможува побрзо откривање и изолација на случаите, што дава простор за поселективен календар. Според проценките на ССИ, во Данска (каде што нема национална програма против варичела) годишно се бележат околу 60.000 случаи на овчи сипаници. За споредба, во САД (околу 340 милиони жители), благодарение на редовната вакцинација, стапката е значително пониска по глава на население.

Пристапот не е идентичен во целиот скандинавски регион. Финска во редовниот календар ги вклучува вакцините против ротавирус, варичела и сезонски грип за деца; Норвешка има универзален хепатитис Б, а Шведска нуди ротавирус – поширок опсег од данскиот.

Каква е состојбата во Македонија?

Во нашата држава вакцинацијата на децата е задолжителна и бесплатна според националниот Календар за имунизација. Домашниот календар опфаќа заштита против 13 заразни болести и се спроведува според следнава возрасна шема:

Во родилиште (првите 24–48 часа):

БЦГ – против туберкулоза
Хеп Б – прва доза против хепатитис Б
Со полни 2 месеци:

Прва доза поливалентна вакцина – заштита од дифтерија, тетанус, голема кашлица (пертусис), детска парализа (полио) и ХиБ (Haemophilus influenzae тип б)
Ротавирус – прва доза против ротавирусни инфекции
Пневмокок – прва доза од пневмококна конјугирана вакцина
Со полни 3,5 месеци (или 2 месеци по првата доза):

Втора доза поливалентна вакцина
Ротавирус – втора доза
Со полни 6 месеци:

Трета доза поливалентна вакцина
Хеп Б – трета доза (преку комбинирана или поединечна вакцина)
Ротавирус – трета доза (доколку се користи тридозна вакцина)
Пневмокок – втора доза
Од 12 до 13 месеци:

МРП – прва доза против мали сипаници (морбили), заушки (паротит) и рубеола
Пневмокок – трета (бустер) доза
Со полни 18 месеци:

Прва ревакцинација – со поливалентна вакцина (ДиТеПер, полио, ХиБ)
На 6-годишна возраст (пред тргнување во училиште):

Втора ревакцинација – против дифтерија, тетанус, голема кашлица и детска парализа (ДТП + полио)
МРП – втора доза (ревакцинација за морбили, паротит, рубеола)
На 12-годишна возраст (во VI одделение):

ХПВ – вакцина против хуман папиломавирус. Се администрира во две дози и од неодамна е достапна и препорачана/задолжителна и за момчиња и за девојчиња, со цел спречување карциноми и генитални брадавици.
На 14-годишна возраст (во VIII одделение):

Трета ревакцинација – против дифтерија и тетанус (ДТ)
Ревакцинација против полио (детска парализа)
На 18-годишна возраст (во IV година средно):

Последна ревакцинација – против тетанус (Тд)

Со тоа, македонскиот календар е поблизок до поширокиот модел на СЗО и досегашната американска шема отколку до потесниот дански опфат. Вакцинацијата започнува уште во родилиште и се одвива според утврдени возрасни граници до 18 години.

За разлика од американските иницијативи за кратење, македонските здравствени власти и Националната комисија за имунизација не планираат намалување на календарот. Тие се соочуваат со спротивниот предизвик – падот на опфатот со постојните задолжителни вакцини. Целта е опфат од најмалку 95 проценти за високо заразните болести како морбилите, но реалните бројки во одредени средини се загрижувачки ниски.

Националната координаторка за имунизација, проф. д-р Александра Грозданова, на одбележувањето на Европската недела на имунизација кон крајот на април 2025 година алармираше дека во најурбаните скопски општини – Центар, Карпош и Аеродром – опфатот со МРП-вакцината е под 60–70 проценти, што носи реален ризик од нови епидемии. Таа посочи дека ниту еден родител не треба да се соочи со болести како пертусис и морбили, кои се појавуваат токму поради намалување на опфатот. Педијатарката-имунолог, проф. д-р Катерина Ставриќ, истакнува дека падот на опфатот по пандемијата од ковид-19 го отвора патот за враќање на заборавените детски болести.

За родителите во Македонија оваа американска одлука нема директни последици: календарот останува ист. Пропуштена доза се надополнува според упатствата на матичниот педијатар или во надлежните здравствени установи; информациите се достапни преку Институтот за јавно здравје и Министерството за здравство.

Поларизација во јавноста

Во македонскиот јавен простор дебатата е силно поларизирана. Официјалната медицинска линија ги следи упатствата на СЗО и ЕЦДЦ и апелира за задолжителна и општа вакцинација. На социјалните мрежи активно се споделуваат различни ставови и информации во врска со вакцините, вклучително и тврдења за можна поврзаност со аутизам. Паралелно со тоа, научната заедница ги анализира и проценува овие тврдења.

Во јавниот дискурс поретки се нијансираните гласови што повикуваат на внимателна и балансирана епидемиолошка анализа на ризиците и придобивките.

Со ладна глава: Рамнотежа наместо екстреми

Кога ќе се отстранат политичките пароли и сензационализмот, споредбата меѓу САД, Данска и Македонија открива една клучна вистина: не постои универзален календар што е идеален за сите земји.

Вистинската мерка во јавното здравје не се наоѓа во слепото препишување на најдолгиот или најкраткиот список на вакцини, туку во рамнотежата меѓу три основни столбови:

Епидемиолошкиот ризик и географијата: Она што функционира за мала популација од околу 5,9 милиони луѓе со висок степен на доверба во институциите и универзален здравствен систем (како Данска), не може автоматски да се преслика во заедница од 340 милиони луѓе со огромни социјални разлики (како САД), ниту во балкански контекст каде што епидемиите од морбили и пертусис редовно се враќаат при секој пад на опфатот.

Силата на примарната здравствена заштита: Земјите кои имаат помал број универзални вакцини тоа си го овозможуваат благодарение на силниот систем за превенција, контрола и рана дијагностика. Во системи каде што примарната здравствена заштита е под притисок, имунизацијата останува најефикасниот и најевтиниот заштитен ѕид.

Градење доверба наместо замор и присила: Стручњаците со право предупредуваат на појавата на „замор од вакцини“ кај родителите кога календарот постојано се проширува. Поради тоа, експертите препорачуваат отворена, транспарентна комуникација и едукација од страна на матичните педијатри.

Крајната цел на секој имунизациски календар е едноставна: заштита на здравјето на децата со најмал можен ризик и најсилна научна поткрепа. Затоа, наместо да се заземаат екстремни позиции – или слепа присила за сѐ, или целосен скептицизам – потребно е одржување висок опфат за болестите со најголем епидемиски потенцијал, зацврстување на довербата во педијатрите и носење одлуки засновани исклучиво врз медицински факти, а не врз дневна политика.