Кој го штити системот од одговорност

Трифун Костовски

Во наредните денови ќе поднесам иницијатива до Уставниот суд за оценување на уставноста на член 9 од Законот за административни службеници, во делот што се однесува на Народната банка.

Почитувани читатели,

Мојата борба за целосно расветлување на случајот со Еуростандард банка продолжува на сите нивоа на нашиот институционален систем.

Во изминатиот период направивме подлабока анализа и на законските решенија донесени во Собранието на Република Македонија. На прв поглед, некои од нив можеби изгледаат технички и далечни од конкретниот случај. Но кога ќе се погледнат внимателно, се отвораат прашања што директно се однесуваат на одговорноста, контролата и владеењето на правото.

На 10 јули 2025 година беше донесен Законот за административни службеници, во кој член 9 предвидува дека Законот не се применува на вработените во Народната банка на Република Северна Македонија и на вработените во Уставниот суд.

Разбирлива е посебната уставна положба на Уставниот суд.

Но прашувам: која е правната и суштинската причина вработените во Народната банка да бидат целосно изземени од режимот што важи за административните службеници?

Други институции со исклучително значајни јавни овластувања — Управата за јавни приходи, Царинската управа, инспекциските органи и други — не уживаат ист таков статус.

Уште поважно, ова изземање не било резултат на некаков последователен амандман во Собранието. Тоа било дел од самиот концепт на предложеното законско решение, а во второто читање за Предлог-законот не биле поднесени амандмани од овластени предлагачи.

Дополнително, во официјалната Програма на економски реформи 2025–2027 е наведена потребата да се заштити независноста на централната банка, вклучително и преку нејзино изземање од сродните закони за административни службеници и вработени во јавниот сектор.

Токму тука го поставувам суштинското прашање:

Самостојноста на Народната банка е уставна гаранција на нејзиното институционално дејствување, но таа не може да значи отсуство на јасно уредени механизми на професионална, управна и правна одговорност на лицата кои вршат јавни овластувања.

Независноста не значи недопирливост.

Самостојноста не значи неодговорност

И институција која располага со моќ да донесува одлуки со последици од стотици милиони евра мора да биде подложна на јасни правила на одговорност.

Затоа прашувам: како граѓанинот ќе ја утврди одговорноста на гувернерот, на стручните служби или на членовите на Советот на Народната банка, доколку системот што ја гарантира нивната независност истовремено не обезбедува подеднакво силен и јасен механизам за нивна одговорност?

Во случајот со Еуростандард банка располагаме со факти и документи кои, според наше убедување, отвораат сериозни прашања за начинот на кој Народната банка постапувала пред одземањето на дозволата за работа.

Ние тврдиме дека постојат сериозни основи да се преиспита дали сите одлуки биле донесени врз целосно утврдена фактичка состојба, со соодветни анализи и со разгледување на сите законски алтернативи.

За тоа не барам јавноста да ми верува на збор.

Барам институциите да ги покажат документите.

Барам да се утврди:

Кој ја направил пресметката?

Врз кои бројки?

Со кои претпоставки?

Кои биле разгледуваните алтернативи?

Кој ја презел одговорноста за конечната одлука?

Ако сè било законито — документите тоа ќе го покажат.

Ако не било — тогаш не смее да постои институционална положба што ќе спречи утврдување на одговорноста.

И токму затоа прашувам:

Кој го контролира контролорот?

Кој ја проверува институцијата која ги проверува сите банки?

Кој ја утврдува одговорноста ако токму супервизорот направил професионална, фактичка или правна грешка?

И дали сме изградиле систем во кој зборот „независност“ полека се претвора во зборот „недопирливост“?

Ова не е прашање само на Трифун Костовски.

Ова не е прашање само на Еуростандард банка.

Ова е прашање за секој граѓанин, за секој стопанственик и за секоја банка во Македонија.

Доколку државна институција може со еден акт да произведе огромни последици врз сопственост, компании, работни места и животни судбини, тогаш мора да постои и механизам со кој таа институција ќе одговори за законитоста и стручноста на своето постапување.

Во наредните денови ќе поднесам иницијатива до Уставниот суд за оценување на уставноста на член 9 од Законот за административни службеници, во делот што се однесува на Народната банка.

Не барам Уставниот суд да ја укине независноста на централната банка.

Напротив.

Барам да утврди каде завршува независноста, а каде започнува одговорноста.

Мојата борба ќе продолжи преку сите расположливи институционални и правни механизми во Македонија. Доколку домашните институции не обезбедат ефективна правна заштита, ќе ги користам и оние меѓународни правни механизми што ми стојат на располагање.

И доколку во некоја идна меѓународна постапка биде утврдено дека државата треба да надомести штета, јавно кажувам: секој износ над реално утврдената моја загуба ќе го насочам во добротворни цели за моите сограѓани.

Хуманоста во мене никогаш нема да згасне

Но исто така нема да згасне ни мојата потреба да ја барам вистината.

Затоа испраќам порака до Собранието и до Владата

Борбата против криминалот и корупцијата не започнува само со апсења. Таа започнува со закони кои не создаваат недопирливи институции и недопирливи луѓе.

На Македонија не ѝ требаат институции кои никој не смее да ги праша што направиле.

На Македонија ѝ требаат институции кои се доволно независни да ја вршат својата работа — и доволно одговорни да одговараат за неа.

Затоа, вистинското прашање не е кој има моќ.

Вистинското прашање е: кој одговара кога моќта ќе погреши?

Само кога ќе имаме одговор на тоа прашање, ќе можеме да кажеме дека сме започнале вистинска борба против криминалот и корупцијата.