Австрија ги модернизира малите хидроцентрали, Македонија сè уште го бара правецот
Додека Европа интензивно бара решенија за поголема енергетска независност и забрзана зелена транзиција, Австрија веќе со години покажува како природните ресурси можат да се претворат во стабилен енергетски систем. Хидроенергијата е столбот на австриското производство на електрична енергија, а искуството на оваа земја сè почесто се посочува како пример за успешно спојување на енергетските и еколошките цели.
Речиси 60 проценти од електричната енергија во Австрија се произведуваат во хидроцентрали. Земјата располага со околу 100 големи и неколку илјади мали хидроенергетски постројки, кои претставуваат клучен дел од националниот енергетски систем. Во комбинација со ветерната енергија, фотоволтаиците и биомасата, обновливите извори обезбедуваат повеќе од 83 % од вкупното производство на електрична енергија.
Посебно место во австриската стратегија имаат малите хидроцентрали со инсталирана моќност до 10 MW. Во нив континуирано се инвестира, а според проценките, токму овој сегмент до 2030 година може да обезбеди дополнителни 6 до 8 TWh електрична енергија.
Сепак, австрискиот модел не се темели само на зголемување на производството. Паралелно со модернизацијата на старите хидроцентрали се реализираат мерки за заштита на речните екосистеми. Се градат премини за риби, се подобрува поврзаноста на водотеците и се работи на враќање на природната динамика на реките. Токму ваквиот пристап ја прави Австрија пример за балансирање помеѓу енергетските потреби и еколошката одржливост.
Дополнителен развоен чекор е концептот на таканаречени „виртуелни електрани“. Преку него, повеќе мали производители се поврзуваат во единствен систем и заеднички настапуваат на пазарот на електрична енергија. Најголемиот австриски енергетски оператор, Вербунд, дури 90 проценти од своето производство го обезбедува од хидроцентрали и системи за складирање енергија.
Македонската реалност
Во Македонија малите хидроцентрали имаат значајна, но сè уште ограничена улога во енергетскиот систем. Според официјалните податоци, во државата работат 124 мали хидроцентрали со вкупна инсталирана моќност од 133 MW. Во текот на 2024 година тие произвеле 308 GWh електрична енергија.
Податоците на Регулаторната комисија за енергетика покажуваат дека вкупното производство на електрична енергија во 2024 година достигнало 6.129 GWh, при што домашното производство покрило речиси 89 проценти од потрошувачката во државата.
Од вкупната инсталирана моќност во македонскиот електроенергетски систем од 2.983,9 MW, обновливите извори учествуваат со 55,7 проценти. Нивниот придонес во производството е исто така значаен, бидејќи обезбедиле повеќе од 41 % од вкупно произведената електрична енергија во текот на годината.
Особено интересна е споредбата меѓу малите хидроцентрали и фотоволтаичните електрани. Иако сончевите централи располагаат со значително поголема инсталирана моќност од 848 MW, во 2024 година произвеле 851 GWh електрична енергија, со фактор на искористеност од 11,5 проценти.
Од друга страна, малите хидроцентрали оствариле фактор на искористеност од околу 26 проценти, што е повеќе од двојно повисоко ниво на искористување на расположливите капацитети. Овој податок дополнително ја нагласува нивната вредност како стабилен и предвидлив обновлив извор на енергија.
Потребна е долгорочна визија
Македонија веќе направи одредени чекори во насока на современи енергетски модели. Концептот на „виртуелни производители“ е законски препознаен, а до крајот на 2023 година биле регистрирани 15 такви учесници.
Сепак, за разлика од Австрија, каде водните ресурси се третираат како стратешки енергетски и еколошки капитал, во Македонија и понатаму доминира пристапот кој најчесто се сведува на концесии и субвенции, без јасно дефинирана долгорочна развојна рамка.
Токму тука лежи и најголемата разлика меѓу двете држави. Австрија во водата гледа ресурс што обезбедува енергетска сигурност, економски развој и еколошка одржливост. Македонија, пак, сè уште располага со значителен неискористен потенцијал кој, со соодветни политики, модернизација на постојните капацитети и појасна стратегија, би можел да стане еден од двигателите на енергетската отпорност и зелената транзиција во наредните години.
