Како Руската црква го шири своето влијание во Африка

Во Централноафриканската Република, во малата општина Свети Андреј де Бимбо, во близина на главниот град Банги, верниците веќе три години се собираат на службите на Руската православна црква.

Меѓу нив е Патрик (38). Тој бил член на Римокатоличката црква пред да премине во Руската православна црква. Тој за ДВ вели: „Се приклучив на оваа црква затоа што ми се допаѓаат библиските учења, начинот на кој ни се обраќаат и како нè следат духовно преку молитва. Преку оваа транзиција, чувствувам дека се случува позитивна промена во мојот живот“.

И Олив (35) е среќна што е член на оваа нова црковна заедница: „Ми се допадна начинот на проповедање во православната црква затоа што добро подучуваат. Сите го почитуваме истиот Бог и се чувствувам добро со проповедањето и начинот на зборување во оваа црква“. Иако литургијата се служи на руски јазик, „тоа не е проблем, бидејќи има преведувачи кои ни објаснуваат што се зборува на руски јазик“.

Свети Андреј де Бимбо го води отец Марсел Војемава. Претходно бил свештеник на Грчката православна црква. Православните цркви се географски организирани во патријаршии: Африка се сметаше за дел од Александриската патријаршија и затоа припаѓаше на Грчката православна црква. Меѓутоа, Војемава ја брани теолошката автентичност на својата нова црква на радио станицата Ленго Сонго, која е блиска со Русија и затоа е под санкции од ЕУ.

„Тука имаме вистинска догматска теологија. Православната црква се состои од автокефални цркви, од кои секоја има своја локална традиција. Она што ги разликува пред сè е јазикот на богослужбата.“

Според неговото мислење, Руската православна црква се заснова на универзални апостолски вредности: „Да се оди насекаде, тоа е универзалноста на црквата, апостолатот. Ова ја сочинува православната вера и никејско-цариополскиот симбол на верата, кои црквата и црковните отци верно го зачувале“.

Црквата како „мека моќ“ на Русија во Африка

Малата општина Свети Андреј де Бимбо е само една од многуте во Африка каде што се вкоренила Руската православна црква. Таа постојано го проширува своето присуство во Африка: според податоците на црквата, има 350 црковни заедници во над 30 земји.

Во земјите како Јужноафриканска Република, Танзанија, Уганда или Кенија, се градат места за богослужба чиј ентериер потсетува на црквите во Санкт Петербург и немаат ништо заедничко со локалните религиозни традиции.

Меѓутоа, Регина Елзнер, римокатолички теолог и професор на Универзитетот во Минстер, истакнува дека во последните години веројатно имало помалку нови цркви во Африка отколку што прикажува руската национална црква.

„Руската православна црква мора јасно да се оцени како дел од руската мека моќ“, вели Елзнер во интервју за ДВ. „Тоа сигурно не значи дека целата црква секогаш ги претставува само државните интереси.“

Но, од 1950-тите години, црквата тесно соработува со државата во многу области. Оттогаш, црквата изгради широко меѓународно присуство, како преку општини и црковни структури, така и преку претставништва во меѓународните тела, односно во Обединетите нации, како и во Европската унија во Стразбур или Женева, вели Елзнер.

„Во Африка, Руската православна црква е присутна со години, првенствено во руските дипломатски претставништва. Од 2022 година, тоа присуство е проширено со сопствена црковна структура и тврдењето дека таа е единствената, вистинска православна црква за африканскиот континент“

Суптилно лобирање за руските интереси

Влијанието на руската црква не е толку директна руска пропаганда, туку суптилно лобирање за руските интереси, нагласува теологот. Две теми се централни: „Прво на сите, Русија и Руската православна црква со години се активни заштитници на прогонуваните христијани во многу африкански земји“, вели Елзнер. Малку други земји зазедоа таков меѓународен став за оваа тема, што на руската страна ѝ донесе големи симпатии кај прогонуваните христијани.

Со ова е поврзан и настапот на оваа црква против таканаречениот либерален западен колонијализам. „Руската црква овде го користи и дополнително го храни веќе присутниот отпор кон демократијата и западната политика за човекови права, особено меѓу верниците и постојните африкански цркви, со што го легитимира руското присуство на континентот“, истакнува Елзнер.

Иако смета дека бројот на општини е мал, Елзнер гледа „геополитичко значење“ во нивното присуство и верува дека во меѓународен контекст црквата може силно да влијае на односот на гласовите.

Москва наспроти Александрија

Ширењето на руската православна вера е во конкуренција со Грчката православна црква во Александрија, во Египет. Александриската патријаршија, според Елзнер, датира од третиот век и е надлежна за цела Африка.

До 2019 година, Александриската егзархија и Руската православна црква имаа добри односи; постоела строга поделба во православниот свет. Мали грчки православни црковни заедници биле основани главно во Северна Африка, но и во Кенија, и останале недопрени со векови.

Тоа се промени во 2019 година: тогаш Александрискиот патријарх Теодор II ја призна независната православа црква на Украина – по што Синодот на Руската православна црква ја прекина евхаристиската заедница со епископатот на Александриската црква. „За Москва, тоа е еднакво на анексија“, вели теологот Елзнер.

Црквата и армијата како дел од руската стратегија

Руската православна црква, предводена од Кирил I, ја застапува руската идеологија во странство, министерствата се тесно поврзани со црквата, а владата на Владимир Путин има стратешка корист од ова.

Според проценката на белорускиот теолог и политиколог Наталија Василевич, ширењето на влијанието првенствено се должи на Леонид Горбачов, кој беше на чело на Руската православна егзархија во Африка од 2021 до 2023 година.

„Неговиот подем беше тесно поврзан со општото руско присуство на континентот, вклучувајќи ги мрежите околу покојниот основач на Вагнер, Евгениј Пригожин, и приватната воена структура на Вагнер. Во овој контекст, тој се обиде да го прошири влијанието на Московската патријаршија во Африка под маската на црковна мисија, како и сопственото влијание“, вели Василевич за ДВ.

Формалната причина за оваа интервенција беше одлуката на Александриската патријаршија да ја признае Православната црква во Украина.

Претставниците на Руската православна црква избраа поедноставен и поагресивен пат против Александриската црква: тие ги насочија своите напори против самата Александриска црква и целеа на нејзиното свештенство, општините и инфраструктурата, вели Василевич. „Во пракса, ова значеше одвојување на веќе постоечките православни свештеници и општини од Александриската црква, наместо да се изгради нешто ново.“

Ова значеше, на пример, обезбедување засолниште на свештениците кои беа во конфликт со своите епископи. Василевич е убедена: „Овие активности на Руската православна црква на континентот се длабоко деструктивни за африканското православие: тие ја искористуваат финансиската слабост на африканските заедници и го одвлекуваат вниманието на свештенството и заедниците со материјален поттик, што всушност води до тензии во заедниците“.(ДВ)